Cymdeithas y Cymod
  • English
  • Français
  • Deutsch
  • Dansk
  • Nederlands

Hanes Heddychwyr Cynnar Cymru

Addaswyd o erthygl "Rhyfel yr Oen" gan Geraint H Jenkins yn Cof Cenedl 1986

Ceisiodd awdurdodau y wladwriaeth Seisnig ac Eglwys Lloegr ddiwreiddio Anghydffurfiaeth a Pabyddiaeth yn ystod cyfnod yr 'Erlid Mawr' rhwng 1660 a 1689. Roedd gweision y wladwriaeth yn ystyried pob heddychwr yn wrthryfelwr, yn fradwr ac yn ynfytyn. Nid yw pethau wedi newid rhyw lawer!

Crynwyr oedd yr heddychwyr Cristnogol cyntaf. Roedd yn ofynnol i bob Crynwr ar ôl 1661 wrthod gwisgo arfau neu ufuddhau i wŷs y gwŷr rhyfel. Ni fyddent yn cefnogi unrhyw baratoadau milwrol ac ni cheid cyfraniad ganddynt at brynu drymiau, baneri neu wisgoedd milwrol. Ymwrthodent yn llwyr â hawl y wladwriaeth i'w gorfodi i ladd eu cyd-ddyn. Gwrthodent wasanaethu yn rhengoedd y Gwirfoddolwyr (milwyr) lleol nac enwebu eilydd na thalu dirwy. O ganlyniad deuai beilïaid i atafaelu eu heiddo, eu gwartheg, a'u hoffer amaethyddol. Byddai gwerth yr hyn a atafaelid yn fwy o lawer na maint y ddirwy ei hun.

Ysgrifennodd yr heddychwr Richard Davies, a oedd wedi pregethu efengyl tangnefedd am hanner can mlynedd, hunangofiant lle ymffrostiai na welwyd ef erioed yn gwisgo lifrai milwrol nac yn ymladd. Bu'n dadlau ac ymresymu'n ddysgedig â William Lloyd, Esgob Llanelwy, a mentrodd ddweud y gâi ef fwy o dangnefedd yn y carchar nag a gâi'r esgob yn ei balas!

Ymfudodd tua 2000 o Gymry rhwng 1682 a 1700 i Pennsylfania er mwyn hyrwyddo achos goddefgarwch ac heddychiaeth dan arweiniad y Crynwr ac heddychwr William Penn. Bu colli'r bobl diwylliedig a dewr yma yn ergyd drom i'r mudiad heddwch yng Nghymru. Erbyn tua 1715 dim ond dau ddwsin o dai cyrddai'r Crynwyr a oedd yn weddill yng Nghymru.

Er i Howel Harris, Trefeca gondemio anghyfiawnder a thrais fe ymunodd ei hun a'r fyddin yn 1759 gan ddwyn perswâd ar nifer o aelodau o'i deulu i ymuno â'r Gwirfoddolwyr a'r fyddin. Roedd offeiriaid Eglwys Loegr hefyd yn y cyfnod yma yn honni ei bod yn gwbl gyfreithlon i Gristnogion ar orchymyn ustusiaid heddwch ymrestru yn y fyddin, gwisgo arfau a thywallt gwaed.

Yn dilyn y chwyldro yn Ffrainc yn 1789, clywid cwynion yng Nghymru hefyd gan radicaliaid am ormes y tirfeddiannwr ac anghyfiawnder y degwm, a ffolineb rhyfel. "Pa Gristion" gofynnodd Jac Glan y Gors "a fedrai benlinio i ofyn am gymorth Brenin Nef i dorri gyddfau ei elynion?"

Sefydlwyd Gorsedd y Beirdd gan Iolo Morgannwg yn 1792 er mwyn hybu achos heddwch. Mae'r gri "A oes Heddwch?" bellach yn rhan annatod o seremonïau yr orsedd yn yr Eisteddfod Genedlaethol hyd heddiw.

Credai Morgan John Rhys mai "plentyn cyfiawnder yw heddwch" a meddai "heb gyfiawnder ni cheir heddwch yn y byd nac yn yr eglwys yn y gymdogaeth nac yn y gydwybod". Cyfaddefodd Morgan John Rhys fod safiad y Crynwyr yn erbyn y rhyfel yn erbyn Ffrainc wedi 1797 "yn fwy cyson ag egwyddorion Crist nag eiddo neb arall".

Ffurfiwyd Cymdeithas Heddwch Llundain yn 1816 gan Joseph Tregelles Price o Gastellnedd a Evan Rees o Sir Drefaldwyn ymysg eraill.

Rhagor o bortreadau o heddychwyr Cymreig