Cymdeithas y Cymod
  • English
  • Français
  • Deutsch
  • Dansk
  • Nederlands

Lewis Valentine
(1893-1986)

Bu'r Parchedig Lewis Valentine yn filwr yn y rhyfel byd cyntaf, ac fel llawer arall, arweiniodd y profiad hwnnw iddo bregethu heddychiaeth am weddill ei fywyd. Roedd yn un o'r tri, gyda Saunders Lewis a DJ Williams a losgodd ysgol fomio Penyberth fel protest yn erbyn bomio dinasoedd fel arf rhyfel. Cafodd ei garcharu am y weithred hon yn Wormwood Scrubs. Ef oedd golygydd Y Deyrnas, misolyn y Bedyddwyr Cymraeg. Dyma ddarnau allan o erthygl ganddo yn y Deyrnas sy'n gosod her i bob enwad a phob Cristion, ac sydd mor wir heddiw ac oedd pan gafodd ei ysgrifennu:

Yr Eglwys yn y Witness Box

Ateb i her Mr. Lloyd George yn Heol y Castell, Llundain, 24 Mehefin 1928

Y Sul olaf ym Mehefin traddododd y Gwir Anrhydeddus Lloyd George, Aelod Seneddol araith ryfedd yng nghapel y Bedyddwyr, Heol y Castell, Llundain. Gosododd yr Eglwys Gristnogol yn y witness box a chroesholodd hi'n llym. Dowch inni godi brawddeg ohoni i'r Deyrnas: "If all the Churches had said 'Halt', there is not a Minister or Monarch who would have dared to have done it", hynny yw, cyhoeddi rhyfel yn 1914. Bu raid inni rwbio dipyn ar ein llygaid wrth ddarllen yr araith, ac yn enwedig wrth ddarllen y rhannau hynny sy'n ymwneud â pherthynas yr eglwys â rhyfel.

Onid Mr. George oedd y mwyaf taer yn ystod y rhyfel yn galw ar weinidogion yr Efengyl i droi'n recruiting sergeants a throsi eu pulpudau yn llwyfannau i chwythu utgyrn rhyfel, ac annog ohonynt yr ieuanc i ymuno yn y rhyfel sanctaidd (sic) oedd sicrhau buddugoliaeth i ni a chrocbren cyfuwch â chrocbren Haman i'r Kaiser?

Buom ni yn y fyddin - yr oeddem ni yn un o'r bechgyn a wrandawodd ar yr efengylwyr hyn. Buom yn y rhyfel - gwelsom ei huffern, cawsom ein clwyfo'n dost - buom am dri mis yn ddall - buom am chwe mis heb wybod ai angau ai einioes oedd ein tynged i fod. Dioddefasom fel miloedd eraill, ond atgas gennym y gweinidogion hynny a buteiniodd y pulpud i bregethu rhyfel, ond chware teg i'r gweinidogion hynny, y maent heddiw'n barod i weiddi 'PECHASOM', ond beth fu rhan y gwŷr hynny a brotestiodd yn enw Crist yn erbyn rhyfel - y Gwrthwynebwyr Cydwybodol? Beth a gostiodd teyrngarwch i ddysgeidiaeth Crist i'r rhain? Atebed Dartmoor a Wormwood Scrubbs a charcharau eraill! Onid Mr. George oedd pen y llywodraeth a oedd yn gyfrifol am hyn?

Nid gwrthwynebu beirniadu'r Eglwys yr ydym, ond ni fedrwn oddef ymosod annheg. Gosoded pob dyn ei hun yn y witness box cyn gosod yr Eglwys. Gall yr Eglwys wneuthur llawer iawn mwy dros heddwch ac nid breuddwyd ffanatig i'n tyb ni ydyw breuddwydio am Gynghrair yr Eglwysi i alltudio rhyfel.

Beth am ein henwad ni? Bu unwaith yn odidog o ddewr yn gwrthwynebu rhyfel. Pryd y gwneir ymwrthod ag arfau rhyfel yn amod aelodaeth eglwysig? Y mae'n rhaid gwneud rhywbeth yn fuan, fuan gan fod Seiat y Cenhedloedd mor annheg a di-rym ac o dan bawen yr ymerodraethau cedyrn, a pha fodd y gallwn ni ymuno â hi, a hithau yn nadu inni ymuno fel Cymry? Nid cysurwyr galarus mohonom, ond efallai fod rhyfel arall yn nes atom nag a feddyliwn. Annidwyll geiriau Mr. George yng ngoleuni ei record yn nyddiau'r rhyfel, ond nid annichon llesiant mawr ohonynt. Pwy rydd i lawr sylfeini Seiat yr Eglwysi i ddilorni a dileu rhyfel?

Gorffennaf 1928

Am fwy o wybodaeth gallwch ddarllen